किसान लक्ष्मण वाइबाको बगैँचामा लटरम्म स्याउ, स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धनमा बेथानचोकको नयाँ सम्भावना

बेथानचोक। काभ्रेको बेथानचोक गाउँपालिका–२ ढुंखर्कमा अहिले पुग्ने जो–कोहीको ध्यान एउटै दृश्यले तान्छ—हरिया डाँडाको काखमा लटरम्म फलेका राताम्मे स्याउका दाना।

हिमाली जिल्ला जुम्ला, मुस्ताङ र हुम्लाको पहिचानसँग जोडिँदै आएको स्याउ खेती अब काभ्रेको मध्यपहाडी भूगोलमा पनि सम्भावनाको नयाँ उदाहरण बन्न थालेको छ। बेथानचोकका किसान लक्ष्मण वाइबाले आफ्नै जमिनमा सुरु गरेको स्याउ खेती अहिले उत्पादनको चरणमा पुगेको छ र यस वर्षको स्याउ बजारमा आउने तयारीमा छ।

वाइबाले केही वर्षअघि परम्परागत रूपमा गर्दै आएको मकै खेतीबाट विकल्प खोज्दै स्याउ खेती सुरु गरेका थिए। मकैमा बाँदरको समस्या बढेपछि नयाँ कृषि व्यवसायको खोजीमा उनले स्याउका बिरुवा रोपेका हुन्। अहिले करिब ८ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको बगैँचामा ‘डेलिसियस’ र ‘गाला’ जातका स्याउ उत्पादन भइरहेको छ। प्रकाशित विवरणअनुसार लकडाउनको समयमा रोपिएका बिरुवाले केही वर्षमै व्यावसायिक उत्पादनको संकेत देखाएका हुन्।

वाइबाको बगैँचामा अहिले स्याउ पाक्ने क्रम सुरु भएसँगै बजार पठाउने तयारी भइरहेको छ। यसले बेथानचोकमा स्याउ खेती व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्न सकिने सम्भावनालाई थप बल दिएको छ।

हिमाली जिल्लाको उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा होइन, नयाँ सम्भावनाको खोजी

नेपालमा स्याउ उत्पादनको मुख्य केन्द्रका रूपमा जुम्ला, मुस्ताङलगायतका हिमाली क्षेत्र परिचित छन्। जुम्लामा पछिल्ला वर्षहरूमा स्याउ खेतीलाई सरकारी कार्यक्रम, बिरुवा तथा कृषि सामग्रीमा सहयोग र प्राविधिक क्षमता विकासमार्फत विस्तार गरिएको छ। जुम्लामा स्याउ खेती हजारौँ हेक्टरमा विस्तार भइसकेको र उत्पादन तथा बजारको आकार पनि बढिरहेको विभिन्न अध्ययन तथा समाचारहरूले देखाएका छन्।

जुम्लाको बागवानी अनुसन्धान केन्द्रले विभिन्न जातका स्याउ तथा उच्च घनत्व प्रविधिमा समेत अनुसन्धान गर्दै आएको सरकारी दस्तावेजमा उल्लेख छ। यसले नेपालको हिमाली भूगोलमा मात्र सीमित रहेको ठानिने स्याउ खेतीका प्रविधि र जातलाई अन्य सम्भावित क्षेत्रमा परीक्षण तथा विस्तार गर्ने आधारसमेत देखाउँछ।

यही सन्दर्भमा बेथानचोकको वाइबाको बगैँचा आफैँमा एउटा महत्वपूर्ण स्थानीय उदाहरण बनेको छ—उपयुक्त भूगोल, मेहनत र प्राविधिक ज्ञान प्रयोग गर्न सके काभ्रेको पहाडी क्षेत्रमा पनि स्याउ उत्पादनको सम्भावना खोज्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण।

स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदै गाउँपालिका

बेथानचोक गाउँपालिकाले पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि उत्पादनलाई व्यावसायिक बनाउने र स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिँदै आएको देखिन्छ।

गाउँपालिका र कृषि विकास कार्यालय काभ्रेको सहकार्यमा ‘एक वडा, एक कृषि उत्पादन’ कार्यक्रमअन्तर्गत किसान समूहसँग कार्यक्रम सञ्चालन, अनुगमन तथा सार्वजनिक सुनुवाइ हुँदै आएको छ। वडा नं. २ मा सञ्चालित कार्यक्रममा किसानलाई विषादीको प्रयोग न्यूनीकरण गर्दै अर्ग्यानिक तथा वातावरणमैत्री खेतीतर्फ लाग्नसमेत जोड दिइएको  छ।

त्यसैगरी, बेथानचोकमा सञ्चालनमा ल्याइएको ‘कोसेली घर’ मार्फत स्थानीय कृषि उत्पादन, हस्तकला तथा घरेलु उत्पादनलाई एउटै स्थानबाट प्रवर्द्धन र बिक्री गर्ने प्रयाससमेत अघि बढाइएको छ। गाउँपालिका नेतृत्वले स्थानीय उत्पादनलाई बजारसम्म पहुँच दिलाउने उद्देश्य रहेको बताएको छ।

यसले वाइबाको स्याउ बगैँचालाई केवल एउटा किसानको व्यक्तिगत सफलता मात्र नभई स्थानीय उत्पादनलाई पहिचान, बजार र व्यवसायसँग जोड्ने अभियानको एउटा सम्भावित नमुनाका रूपमा हेर्न सकिने आधार दिएको छ।

‘विदेश जाने होइन, यही माटोमा सम्भावना खोजौँ’

आफ्नो बगैँचामा स्याउ फलाउन सफल भएका किसान वाइबाको भनाइमा कृषि केवल आम्दानीको माध्यम मात्र होइन, युवालाई स्वदेशमै रोक्न सक्ने सम्भावनासमेत हो।

उनको अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—परम्परागत खेतीमा समस्या आएपछि खेती नै छोड्नुपर्ने होइन, उही जमिनमा नयाँ सम्भावना खोज्न सकिन्छ।

बेथानचोकजस्तो राजधानीसँग नजिक रहेको पहाडी क्षेत्रमा उत्पादित स्याउले स्थानीय बजारसँगै काठमाडौं उपत्यकाको बजारसमेत लक्षित गर्न सके किसानले थप मूल्य प्राप्त गर्न सक्ने सम्भावना छ। तर त्यसका लागि उत्पादनसँगै गुणस्तर परीक्षण, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्ने कृषि क्षेत्रका जानकारहरूको सुझाव रहँदै आएको छ।

बेथानचोकको ‘लोकल स्याउ’ : अब बजारको प्रतीक्षा

कहिल्यै स्याउ उत्पादनको प्रमुख क्षेत्रका रूपमा नचिनिएको काभ्रेको बेथानचोकबाट अब आफ्नै पहिचान बोकेको स्थानीय स्याउ बजारमा पुग्ने तयारीमा छ।

लक्ष्मण वाइबाको बगैँचामा पाक्दै गरेका स्याउले एउटा किसानको मेहनतको कथा मात्र भनिरहेका छैनन्, काभ्रेको पहाडी भूगोलमा नयाँ कृषि व्यवसायको सम्भावनाको कथा पनि भनिरहेका छन्।

यदि स्थानीय तहको प्राविधिक तथा बजारीकरण सहयोग, किसानको निरन्तर मेहनत र उपयुक्त कृषि प्रविधि एकै ठाउँमा जोडिन सके बेथानचोकको स्याउ आगामी दिनमा स्थानीय उत्पादनको एउटा नयाँ ब्रान्ड बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

जुम्ला र मुस्ताङले स्याउबाट आफ्नो पहिचान बनाइरहेका बेला काभ्रेको बेथानचोकले पनि अब आफ्नै माटोबाट स्याउको नयाँ कथा लेख्न थालेको छ।

ढुंखर्कबाट सुरु भएको यो प्रयास सफल र विस्तार हुँदै गएमा ‘काभ्रेमा स्याउ फल्दैन’ भन्ने पुरानो धारणालाई व्यवहारमै चुनौती दिने एउटा प्रेरणादायी कृषि कथा बन्न सक्छ।