शैक्षिक गुणस्तर वृद्धिका लागि हामीले सक्दो प्रयास गरिरहेका हुन्छौं

० तपाईको विद्यालयको परिचय गराईदिनुस न !
हाम्रो विद्यालयको नाम मथुरापाटी माध्यमिक विद्यालय हो । पहिले यो फूलबारी गाविसमा पर्ने गथ्र्यो, अहिले देश संघीय संरचनामा आएपछि नमोबुद्ध नगरपालिका–१ फुलबारी मा पर्छ । लगभग दुई वर्ष भइसकेको छ, म हालै यस विद्यालयको प्रधानाध्यापकको रूपमा कार्यरत् छु । विद्यालय २०२९ सालमा स्थापित भएको हो । करिब २०४८ सालदेखि यहाँ माध्यमिक तहको पठनपाठन सुरु भएको थियो । तर विद्यालय २००७ सालतिरै गुरुकुलको रूपमा पठनपाठन भइरहेको थियो । हाम्रो विद्यालय रहेको क्षेत्र, पहिलेको फूलबारी गाविस, पर्यटकीय दृष्टिकोणले निकै सुन्दर ठाउँ हो ।
० विद्यार्थी संख्या कति छ ? दरबन्दिको अवस्था कस्तो छ ? थप गनुपर्ने अवस्था के छ ?
विद्यालयमा अहिले करिब १ सय २४ जना विद्यार्थी संख्या रहेको छ । विद्यालयमा पूर्वमा माध्यमिक तहमा चारवटा, निम्न माध्यमिकमा चारवटा र प्राथमिक तहमा पाँचवटा दरबन्दी रहेको थियो । गत वर्ष विद्यार्थी सङ्ख्याको आधारमा दरबन्दी मिलान गर्दा दुईवटा कटान भएपछि अहिले तीनवटा मात्र बाँकी रहेको छ । जसमा लेखापाल, सहायक कर्मचारी एकजना र निजी स्रोतबाट एकजना शिक्षक राखिएको छ । कक्षा १० सम्म अध्ययन–अध्यापन हुने भएकाले शिक्षक सङ्ख्या कम छ । फेरि विद्यार्थी संख्या पनि कम भएकाले थप दरबन्दी खुल्न नपाई अनुपात मिलाउनुपर्ने अवस्था छ । दुःख–सुख त चलिरहेको छ तर पर्याप्त स्रोत तथा कर्मचारी व्यवस्थापन भइरहेको छैन ।
० प्राविधिक शिक्षामा कत्तिको जोड दिईरहनुभएको छ ?
प्राविधिक रूपमा विद्यालयलाई अझ बलियो बनाउने प्रयास भइरहे पनि अपेक्षाअनुसार उपलब्धि हासिल गर्न सकिएको छैन । हालसम्म स्मार्ट बोर्डहरू जडान गर्न सकिएको अवस्था छैन । कम्प्युटर ल्याब भए पनि त्यहाँ रहेका सबै कम्प्युटरहरू पूर्ण रूपमा सञ्चालनयोग्य अवस्थामा छैनन् । यद्यपि विद्यालयमा विज्ञान प्रयोगशाला, पुस्तकालय तथा प्रोजेक्टरजस्ता आधारभूत पूर्वाधारहरू उपलब्ध छन् । समयअनुसार प्रविधि–मैत्री शिक्षालाई अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता भए पनि त्यसलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्न नसकिएको अनुभूति हुन्छ । तथापि, उपलब्ध स्रोत–साधनहरूलाई अधिकतम उपयोग गर्दै सम्बन्धित ढङ्गले प्रयोगमा ल्याई शिक्षण–सिकाइ कार्यलाई निरन्तरता दिइरहेका छौँ ।
० अंग्रजी भाषा र भौतिक संरचना बलियो नहुँदा सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या बढेन भन्ने गुनासो पनि सुनिन्छ नीे ? हैन भन्ने आधारहरु ?
अभिभावकहरूको इच्छा र आवश्यकता अनुसार मुख्य माग भनेको अङ्ग्रेजी भाषामार्फत अध्यापन गराइनु हो । आफ्ना छोराछोरीले कम्तीमा केही अक्षर भए पनि अङ्ग्रेजी सिकून् र अङ्ग्रेजी बोल्न सकून् भन्ने उहाँहरूको चाहना रहँदै आएको छ । अङ्ग्रेजीप्रतिको मोहका कारण धेरै अभिभावकहरूले आर्थिक रूपमा कठिनाइ हुँदाहुँदै पनि आफ्ना छोराछोरीलाई निजी विद्यालयमा पठाइरहनुभएको अवस्था छ । यसैलाई मध्यनजर गर्दै हामीले सामुदायिक विद्यालयमा पनि सकेसम्म सबै विषय समेट्ने गरी अङ्ग्रेजी माध्यमबाट पठनपाठन गराउनुपर्ने लक्ष्यसहित अघि बढिरहेका छौँ । यहाँ रहेका निजी विद्यालयहरूको पाठ्यक्रमलाई आधार मानेर हाम्रा विद्यालयका पाठ्यक्रमहरूलाई पनि सोहीअनुसार परिमार्जन गर्दै अघि बढाउने तयारी गरेका छौँ । हाल अङ्ग्रेजी, सामाजिक र नेपाली विषयबाहेक अन्य विषयहरू अङ्ग्रेजी भाषामार्फत अध्यापन भइरहेका छन् । अहिले कक्षा चारसम्म अङ्ग्रेजी माध्यममा पठनपाठन सञ्चालन भइरहेको छ भने आगामी वर्षदेखि कक्षा पाँचसम्म विस्तार गर्ने तयारी गरिएको छ ।
० तपाईको विद्यालय नमूनाको रुपमा स्थापित गर्न कस्ता कदम चाल्दै हुनुहुन्छ ?
शैक्षिक गुणस्तर वृद्धिका लागि हामीले सक्दो प्रयास गरिरहेका छौँ । विद्यालयलाई नमुना विद्यालयका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य राख्नेबित्तिकै धेरै पक्षहरू पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ, र त्यसका लागि आवश्यक पहलहरू निरन्तर रूपमा अघि बढाइरहेका छौँ । प्रविधिमैत्री शिक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिँदै काम भइरहेको छ । विद्यार्थी तथा अभिभावकहरूको माग र आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छौँ । विद्यालयको शैक्षिक स्तर अझ राम्रो बनोस् भन्ने उद्देश्यले विभिन्न प्रयासहरू जारी छन् । गत वर्ष देउसी–भैलो कार्यक्रम सञ्चालन गरी विद्यालयका लागि केही रकम संकलन गर्न सफल भएका छौँ । यसरी नै विभिन्न स्रोतबाट कोष जुटाई स्मार्ट बोर्डलगायत आवश्यक सामग्री खरिद गर्न सकियो भने अध्ययन–अध्यापन कार्य अझ प्रभावकारी र सहज हुने अपेक्षा गरेका छौँ । हाल प्रारम्भिक चरणमा प्रविधिमैत्री शिक्षालाई सुदृढ बनाउनेतर्फ जोड दिएका छौँ । त्यसपछि विद्यालयलाई नमुना विद्यालयका रूपमा विकास गर्ने अन्य कार्यहरू क्रमशः अघि बढाउँदै जाने योजना छ ।
० स्थानिय तहसँग मिलेर काम गर्न कत्तिको सहज छ ?
स्थानीय तहले साथ दिएको खण्डमा काम सहज ढङ्गले अघि बढ्न सक्छ । विद्यालयले आफ्ना गुनासाहरू सहज रूपमा राख्न सक्छन् भने स्थानीय निकायले पनि आवश्यक परे जति सक्दो धेरै पटक अवलोकन गर्न सक्छ । यसले गर्दा समस्याहरूको समाधान छिटो र प्रभावकारी रूपमा आउन सक्छ । हुन त नगरपालिकाले आफ्ना उत्तरदायित्वहरू पूरा गरिसकेको छ । हामीले पनि सक्दो सहजीकरण र सहकार्य गर्दै काम गरिरहेका छौँ । तर, वडा कार्यालयबाट खासै बजेट विनियोजन गरेर काम गरिएको देखिएको छैन ।
० धेरै विद्यार्थी सहरी क्षेत्र उन्मुख छन् । कतिपय त राजधानी नै पुग्छन् ? कसरी उनीहरुलाई समुदायमै आकर्षित तुल्याउन सकिएला ?
यहाँ हिमाल, डाँडाकाँडा र वरिपरिका प्राकृतिक दृश्यहरू अत्यन्तै मनमोहक रूपमा देखिन्छन् । सुन्दर भ्यूहरूले गर्दा यहाँका नागरिकहरूले आफ्नो जग्गा–जमिन बेच्न थालेका छन् र त्यसैको परिणामस्वरूप यहाँ विभिन्न होटल, रेस्टुरेन्ट र होमस्टेहरू सञ्चालनमा आएका छन् । यस प्रक्रियासँगै यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरू धुलिखेल, बनेपा, काठमाडौँ लगायतका शहरी क्षेत्रहरूतर्फ बसाई सर्न थालेका छन् । परिणामस्वरूप यहाँको स्थायी जनसंख्या घटेको छ । जनघनत्व कम भएकाले विद्यालयमा विद्यार्थीहरूको संख्या पनि क्रमशः कम हुँदै गएको छ । यद्यपि यहाँको विकासको गति अपेक्षाअनुसार द्रुत भइरहेको छ । बाटोघाटोको स्तरीय सुधार र सुविधा उपलब्ध भएपछि अलि सुसम्पन्न परिवारहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई निजी विद्यालयमै अध्ययन–अध्यापन गराउनुपर्ने आवश्यकता महसुस गर्न थालेका छन् । हाल, निजी विद्यालयमा करिब ४०–४५ जना विद्यार्थीहरूले शिक्षा प्राप्त गरिरहेका छन् ।
० समय सापेक्ष अनुसार कस्तो संरचना बनाउनु भएको छ ? भौतिक संरचना पुग्दोमात्रामा छ ?
भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण कार्य अन्तर्गत एशियन डिभेलपमेन्ट बैंक (एडिबी) मार्फत धेरै विद्यालयका भवनहरू नयाँ ढाँचामा निर्माण गरिँदा यहाँको अवस्था फरक रह्यो। यहाँको विद्यालयको भवन त्यति प्रभावित भएन । त्यस समय भूकम्पले विद्यालयको भवनमा ठूलो क्षति पुर्याएन भन्ने तथ्यलाई मध्यनजर गर्दै तत्कालीन विद्यालय व्यवस्थापन समिति र सम्बन्धित निर्णयकर्ताहरूले नयाँ भवन तत्काल निर्माण गर्न आवश्यक छैन भन्ने निर्णय गरे । त्यसैको आधारमा पुरानै भवनबाटै विद्यालयको सञ्चालनलाई अगाडि बढाउने निर्णय भएको थियो । २०७२ पछि निर्माण भएका अन्य विद्यालयका भवनहरू सुविधा सम्पन्न र आकारमा ठूला भएका भए पनि यहाँको विद्यालयको अवस्था भिन्न रह्यो । त्यसैले अहिले पनि विद्यालयले पुरानै भवनमार्फत सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्था छ । विद्यालयका अन्य फर्निचर तथा आवश्यक सामग्रीहरू पनि पुरानै भवनमा प्रयोगमा रहेका छन् । यसरी, पुरानो पूर्वाधार र स्रोतसाधनको सदुपयोग गर्दै विद्यालयको अध्ययन–अध्यापन जारी राखिएको छ ।
० एसइई नतिजा सुधार गर्न विद्यालयले के–के प्रयासहरू गरिरहेको छ ?
पछिल्ला वर्षहरूमा एसइईको नतिजा केही खस्किएको अवस्था देखिएको थियो । यसलाई सुधार गर्न र विद्यालयको शैक्षिक स्तरलाई उच्च बनाउने उद्देश्यले हामीले हाम्रो तर्फबाट भरपुर प्रयास गरेका छौँ । फलस्वरूप, गत शैक्षिक सत्रको एसइईमा करिब ८८.८% विद्यार्थी उत्तीर्ण हुन सफल भए । यो वर्ष पनि हाम्रा विद्यार्थीहरूले एसइईमा उत्कृष्ट नतिजा हासिल गर्न सकून् भन्ने लक्ष्यसहित विभिन्न पहलहरू जारी राखिएका छन् । आवश्यकताअनुसार अतिरिक्त कक्षाहरू सञ्चालन गरिएका छन् र विद्यार्थीहरूलाई अध्ययनमा सहयोग पु¥याउने आवश्यक सामग्रीहरू प्रदान गर्न सबै शिक्षकहरू सक्रिय रूपमा संलग्न छन् । त्यस बाहेक, अन्य कक्षाका विद्यार्थीहरूको पनि प्रदर्शन सुधार गर्न आवश्यक ठाउँमा साथ दिन शिक्षकहरूले निरन्तर मार्गदर्शन गरिरहेका छन्। यसरी, विद्यालयको गुणस्तर वृद्धिका लागि हाम्रा तर्फबाट निरन्तर र भरपुर प्रयासहरू भइरहेका छन् र हामी विद्यार्थीहरूको समग्र शैक्षिक विकास सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यमा प्रतिबद्ध छौँ ।
० शैक्षिक गुणस्तर बृद्धीको लागि विद्यालयमा भईरहेका क्रियाकलापहरु के कस्ता छन् ? त्यसको शैक्षिक अवस्थामा कस्तो बदलाब ल्याएको छ ?
शैक्षिक गुणस्तर बृद्धीका लागि विद्यालयले विभिन्न क्रियाकलापहरू सञ्चालन गरिरहेका छाँै । पहिलो, पाठ्यक्रम र शिक्षण–अधिगम सुधारमा ध्यान दिँदै सक्रिय शिक्षण विधि, समूहमा छलफल, परियोजना कार्य र प्रयोगात्मक गतिविधिहरू अपनाएका छौँ । शिक्षक क्षमता विकासका लागि प्रशिक्षण कार्यक्रम, अनुभवी शिक्षकको मार्गदर्शन र नियमित मूल्याङ्कन तथा प्रतिक्रिया प्रणाली महत्वपूर्ण छन् । विद्यार्थी केन्द्रित गतिविधिहरूमा अतिरिक्त अध्ययन सहयोग, सृजनात्मक कला, खेलकुद, विज्ञान प्रदर्शनी र डिजिटल शिक्षण सामग्रीको प्रयोग समावेश गर्न सकिन्छ । अभिभावक र समुदायको सहभागिता बढाउन नियमित अभिभावक–शिक्षक भेटघाट र स्थानीय संस्थासँग साझेदारी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ । मूल्याङ्कन प्रणाली सुधार गरी नियमित क्विज, असाइनमेन्ट, कक्षा परीक्षण र विद्यार्थीको क्षमता अनुसार मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ । शिक्षक नियुक्ति तथा सरुवाका कार्यहरूमा स्थानीय तहको विशेष भूमिका रहन्छ । स्थानीय तहको संरचना र सञ्चालनमा विभिन्न राजनीतिक दलहरू सहभागी हुन्छन् । यस क्रममा विद्यालयमा शिक्षक आवश्यकता हुँदा कुन खालको शिक्षक चाहिन्छ भन्ने निर्णयमा प्रायः राजनीतिक दलको दबाब वा प्रभाव पर्ने देखिन्छ । सम्भवतः यो समस्या नेपालभरका धेरै विद्यालयहरूमा देखिने गरेको छ । यस कारणले शैक्षिक गुणस्तर वृद्धिमा अलिकति चुनौती उत्पन्न हुन्छ । एकपटक नियुक्ति भइसकेका शिक्षकहरूलाई आवश्यक भए पनि सरुवा वा परिवर्तन गर्न हामीले स्वतन्त्र रूपमा निर्णय लिन सक्दैनौँ । त्यसको विपरीत, निजी विद्यालयमा यदि शिक्षकको प्रस्तुति राम्रो हुँदैन भने सुधारका अवसरहरू प्रदान गरिन्छ । सुधार प्रयास गर्दा पनि परिणाम सकारात्मक नभएपछि सम्बन्धित शिक्षकले आफैं आवश्यक प्रक्रिया अपनाउन पाउँछन् । तर सामुदायिक विद्यालयमा हामीले उपलब्ध स्रोत र जनशक्तिलाई मध्यनजर गर्दै जे छ त्यसैको आधारमा विद्यालयको सञ्चालनलाई अगाडि बढाउनुपर्ने बाध्यता रहन्छ ।

पलाञ्चोक साप्ताहिकबाट ।