अत्यधिक सोच्ने बानी वरदान कि अभिशाप ?

बिहानको कफी र विचारको महासागर हरेक बिहान जब झ्याल बाहिर चराहरूको मधुर चिरबिर आवाज सँगै मेरो निद्रा खुल्छ, म दिनको सुरुवात एउटा सकारात्मक ऊर्जाका साथ गर्ने प्रयास गर्छु । बिहानको हल्का शारीरिक व्यायाम सकेर जब म हातमा कालो कफी को तातो कप लिएर बस्छु, बाहिरको संसार एकदमै शान्त, स्वच्छ र सुन्दर देखिन्छ । कतिपयका लागि यो केवल एउटा सामान्य बिहानी मात्र हो तर, त्यो बाह्य शान्तिको विपरित, मेरो हातमा रहेको कफीको तातो धुवाँको मुस्लोसँगै मेरो मस्तिष्कभित्र विचारहरूको एउटा आफ्नै आँधी सुरु भइसकेको हुन्छ । एउटी सानो छोरीको आमा हुनुको नाताले, कफीको हरेक चुस्कीसँगै मेरो मनमा अनगिन्ती प्रश्नहरू सल्बलाउन थाल्छन् । बाहिर संसार बिस्तारै ब्युँझिँदै गर्दा, मेरो भित्र विचारहरूको एउटा पूरा ब्रह्माण्ड ब्युँझिसकेको हुन्छ । देशको यो हालैको अस्थिर परिस्थिति, बाढी–पहिरोले उजाडिएका बस्तीहरू, मानिसहरूको क्रन्दन, र यो अनिश्चित संसारमा मेरी छोरीको भोलिको भविष्य—यी सबै कुराहरू मेरो दिमागमा एकैपटक घुम्न थाल्छन् । साना–साना कुरामा यसरी गहिरिएर सोच्ने, हरेक दृश्यलाई मनमा लिने र भविष्यको चिन्ताले मनलाई बेचैन बनाउने यो अवस्थालाई आजको आधुनिक मनोविज्ञानले ’ओभरथिंकिंग’ वा ’अत्यधिक सोच्ने बानी’ भन्दछ । कोलाहलपूर्ण संसारको एउटा कुनामा बाहिरबाट निशब्द र स्थिर देखिने मानिसको भित्र विचारहरूको एउटा यस्तो सञ्जाल तयार हुन्छ, जहाँबाट उम्किनु कहिलेकाहीँ असम्भव जस्तै बन्छ । मानव चेतना र एउटी आमाको संवेदनशीलताको कसीमा राखेर हेर्दा यो बानी एउटा वरदान हो कि अभिशाप ? यो प्रश्न आफैमा जटिल र अर्थपूर्ण छ ।

त्यो पीडा, त्यो शून्यता र समयको क्रूरताको कल्पना गरेर मन भित्रभित्रै गल्न थाल्छ । यो संवेदनशीलता जब सीमाभन्दा बाहिर जान्छ, तब यसले मानिसलाई बेचैन, अशान्त र निराश बनाउँछ ।

अभिशापको अँध्यारो सुरुङः जहाँ वर्तमान हराउँछ यदि हामीले सिक्काको पहिलो पाटोलाई हे¥यौँ भने, अत्यधिक सोच्ने बानी धेरैका लागि एउटा मानसिक जेल जस्तै साबित भएको छ । जब विचारहरू नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान्छन्, तब यसले मानिसको सुख, चैन र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा’वर्तमान समय’ खोसेर लैजान्छ । बढी सोच्ने मानिसहरू कि त भूतकालको पछुतोमा बाँचिरहेका हुन्छन्, कि त भविष्यको अज्ञात डरमा तड्पिरहेका हुन्छन् । मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, ओभरथिंकिंगले मानिसलाई ’एन्जाइटी’ र डिप्रेसनको कारागारमा पु¥याउँछ । यदि भोलि यस्तो भयो भने के होला ? यदि मैले त्यो निर्णय नगरेको भए के हुन्थ्यो ? “मेरी छोरीले भोलि कस्तो समाजको सामना गर्नुपर्ला ? यी र यस्ता अनगिन्ती अनुत्तरित प्रश्नहरूले दिमागमा एउटा बाक्लो कुहिरो पैदा गर्छन् । यो कुहिरोले मानिसको निर्णय गर्ने क्षमतालाई कमजोर बनाइदिन्छ । एउटा सानो निर्णय लिन पनि मानिसले सय पटक सोच्नुपर्ने हुन्छ, जसलाई मनोविज्ञानमा ’एनालिसिस प्यारालाइसिस’ भनिन्छ । अर्थात्, सोचको अत्यधिक विश्लेषणले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकित र कमजोर बनाइदिन्छ । यसको सबैभन्दा ठूलो मार मानवीय संवेदनशीलतामा पर्छ । जब हामी देशको समसामयिक परिस्थिति, बाढी, पहिरो वा मानवीय संकटका समाचारहरू हेर्छौँ, एउटा सामान्य मानिस “अहो, कस्तो नराम्रो भएछ” भन्दै सजिलै आफ्नो काममा लाग्न सक्छ । तर, एउटा बढी सोच्ने संवेदनशील मानिस वा एउटी आमाले ती पीडितहरूको ठाउँमा आफैलाई र आफ्नो सन्तानलाई राखेर सोच्न थाल्छ । त्यो पीडा, त्यो शून्यता र समयको क्रूरताको कल्पना गरेर मन भित्रभित्रै गल्न थाल्छ । यो संवेदनशीलता जब सीमाभन्दा बाहिर जान्छ, तब यसले मानिसलाई बेचैन, अशान्त र निराश बनाउँछ । रातको सन्नाटामा जब संसार सुत्छ, यस्ता मानिसहरूको दिमागमा विचारको एउटा ठूलो कोलाहल मच्चिइरहेको हुन्छ । निद्रा हराउँछ, चैन हराउँछ र जीवन एउटा गरुङ्गो भारी जस्तो लाग्न थाल्छ । यस अर्थमा, अत्यधिक सोच्ने बानी निश्चित रूपमा एउटा अभिशाप जस्तो देखिन्छ ।
वरदानको उज्यालो पाटोः भने फरक छ चेतना र सिर्जनाको स्तर, के विचारको यो गहिराई हुनु पूर्ण रूपमा नराम्रो मात्रै हो त ? इतिहासका पानाहरू पल्टाएर हेर्ने हो भने यसको उत्तर ’होइन’ भन्ने आउँछ । वास्तवमा, अत्यधिक सोच्ने बानी र संवेदनशीलता नै मानव सभ्यताको विकासको मुख्य आधार हो । यदि मानव जातिले आवश्यकताभन्दा बढी नसोचेको भए, आज हामी गुफा युगबाट आधुनिक प्रविधिको युगमा आइपुग्ने थिएनौँ ।संसारका महान् दार्शनिकहरू जस्तै सिद्धार्थ गौतमबुद्ध, सुकरात, वा वैज्ञानिकहरू जस्तै अल्बर्ट आइन्स्टाइन र आइज्याक न्यूटन—यी सबै ’ओभरथिंकर’ नै थिए । एउटा स्याउ भुइँमा खस्दा सामान्य मानिसले टिपेर खायो होला, तर न्यूटनले त्यसको पछाडिको कारण खोज्न महिनाौँ दिन टाउको दुखाए र गुरुत्वाकर्षणको नियम पत्ता लगाए । सिद्धार्थ गौतमले एउटा वृद्ध, एउटा रोगी र एउटा शवलाई देखेपछि यदि साधारण मानिस झैँ विर्सिदिएको भए, संसारले बुद्धत्व र शान्तिको मार्ग पाउने थिएन । उनले जीवन, दुःख र मृत्युको दर्शनमाथि अत्यधिक सोचविचार गरेकै कारण एउटा महान् सत्यको जन्म भयो ।साहित्य, संगीत र कलाको क्षेत्रमा त ओभरथिंकिंग एउटा अमृत जस्तै हो । एउटा कवि, लेखक वा स्तम्भकारले तबसम्म उत्कृष्ट रचना सिर्जना गर्न सक्दैन, जबसम्म उसले समाजको पीडा, प्रेमको गहिराई र समयको गतिलाई अत्यधिक गम्भीरताका साथ सोच्दैन । अरूको दुःखमा आफ्नो मन दुख्नु भनेको मानसिक कमजोरी होइन, यो त मानिसभित्र ’मानवता’ र ’करुणा’ अझै जीवितै छ भन्ने सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो । आजको स्वार्थी संसारमा, जहाँ मानिसहरू मेसिन जस्तै संवेदनाहीन बन्दै गइरहेका छन्, अरूका लागि बेचैन हुने मन पाउनु आफैमा एउटा दुर्लभ वरदान हो । एउटी आमाको संवेदनशीलता त झन् सृष्टिको सबैभन्दा सुन्दर उपहार हो, जसले संसारलाई बढी सुरक्षित र दयालु बनाउन सिकाउँछ ।
अनिश्चितताको संसार,मा एउटी आमाको डर र अस्तित्वको खोजी अत्यधिक सोच्ने बानीको सोझो सम्बन्ध जीवन र अस्तित्वको दर्शन सँग जोडिएको छ । जब हामी बढी सोच्छौँ, तब हामी यो ब्रह्माण्डको विशालता र त्यसको अगाडि आफ्नो सानो अस्तित्वलाई देख्छौँ । हामीलाई महसुस हुन्छ कि यो संसार कति अनिश्चित छ । आज हाँसिरहेको मानिस भोलि हुँदैन, आज ठडिएको सुन्दर भवन भोलि बाढीले बगाएर लैजान्छ ।तर, एउटी छोरीको आमा हुनुको नाताले मेरो सोच केवल प्राकृतिक विपत्तिमा मात्र सीमित रहँदैन । जब पत्रपत्रिका वा सामाजिक सञ्जालमा छोरीहरूमाथि हुने हिंसा, दुव्र्यवहार र बलात्कार जस्ता जघन्य र क्रूर अपराधका समाचारहरू आउँछन्, तब मेरो भित्रको आमाको मुटु नराम्रोसँग काँप्छ । त्यो क्षण मभित्र एउटा गहिरो र भयावह डरले डेरा जमाउँछ । म मेरी छोरीको अनुहार हेर्छु र सोध्छु— के हामीले हाम्रा छोरीहरूका लागि यति असुरक्षित र विकृत समाज निर्माण गरिरहेका छौँ ? जब–जब समाजमा यस्ता घटना सुनिन्छन्, तब–तब हरेक आमाको मन ’ओभरथिंकिंग’ को त्यो सबैभन्दा अँध्यारो कोठामा पुग्छ जहाँ केवल असुरक्षा र छटपटी मात्र हुन्छ । यो डर कुनै काल्पनिक एन्जाइटी होइन, यो त हाम्रा समाजको कठिन र तीतो यथार्थले जन्माएको वास्तविक पीडा हो । यो अनिश्चित र असुरक्षित वातावरणको बीचमा आफ्नी छोरीको रक्षा गर्नु र उसलाई एउटा सुन्दर भविष्य दिनु नै आज म जस्ता हजारौँ आमाहरूको अस्तित्वको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष बनेको छ । सम्बन्धको तिक्तता र समयको मूल पाठशालामनको यो ओभरथिंकिंग केवल सामाजिक वा वातावरणीय संकटमा मात्र होइन, हाम्रा व्यक्तिगत सम्बन्धहरूमा पनि ठोक्किन आइपुग्छ । एउटा संवेदनशील मानिसले सधैँ अरूलाई निःस्वार्थ भावनाले आदर र सम्मान दिन्छ तर, जब आफूले दिएको त्यही स्वच्छ र पवित्र सम्मानको बदलामा अर्को पक्षबाट अपमानजनक व्यवहार फिर्ता आउँछ, तब मन अत्यधिक दुख्नु एकदमै स्वाभाविक हो । त्यतिबेला मनमा एउटा गहिरो चोट लाग्छ र प्रश्न उठ्छ मैले त कसैको नराम्रो चिताएको थिइनँ, ममाथि नै किन यस्तो भयो ? यो बेचैनीले मानिसलाई रातभरि पिरोल्छ तर, यहीँनिर जीवनको अर्को गहिरो दर्शन लुकेको हुन्छ । बिस्तारै, समय बित्दै जाँदा समय आफै एउटा मूल शिक्षक बनेर हाम्रो अगाडि उभिन्छ । समयले नै हामीलाई सिकाउँदै लैजान्छ कि त्यस्ता अपमानजनक मानिसहरूसँग कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ । समयले सिकाउँछ कि हरेक मानिस हाम्रो सम्मान पाउन योग्य हुँदैनन् र त्यस्ता व्यक्तिहरूबाट आफूलाई टाढा राख्नु कायम गर्नु नै आफ्नो मानसिक शान्तिको एक मात्र उपाय हो । अरूको नराम्रो व्यवहारको उत्तर आफै नराम्रो बनेर होइन, बरु मौनता र परिपक्वताका साथ उनीहरूबाट अलग्गिएर दिनुपर्छ भन्ने पाठ समयको यो पाठशालाले नै सिकाउँछ । यसरी हेर्दा, सम्बन्धमा पाएको हिलोले पनि हाम्रो चेतनालाई अझ सफा र बलियो बनाउन मद्दत गरिरहेको हुन्छ ।
अस्थिर मनलाई बाँध्ने र हलुका बनाउने अस्त्रप्रश्न उठ्छ, त्यसो भए यो मनको अस्थिरता, डर र अपमानबाट मिलेको पीडालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने ? यसको सबैभन्दा सुन्दर र अचूक उपाय हो लेखन । जब मनमा विचारहरूको आँधी चल्छ र त्यसले मनलाई भारी बनाउँछ, तब ती विचारहरूलाई शब्दको रूप दिएर कागजमा उतार्नु पर्छ । मनमा खेलिरहेका भावनाहरू, डरहरू र आशाहरूलाई जब डायरी वा पानाहरूमा पोखिन्छ, तब मस्तिष्कले एउटा निकास पाउँछ । लेखनले मनको सारा बोझ हल्का बनाउँछ ।बिहानको कफी खाँदै गर्दा आउने ती अनौठा, अस्थिर तर गहिरा विचारहरूलाई कुनै नियम वा व्याकरण बिना जस्ताको त्यस्तै डायरीमा लेख्ने बानी ले दिमागलाई शान्त पार्छ । यो आफैसँगको एउटा संवाद हो । जब हामी आफ्ना विचारहरू आफैले लेखेको देख्छौँ, तब हामी बुझ्छौँ कि कुन चिन्ता वास्तविक हो र कुन केवल हाम्रो कल्पना मात्र हो । लेखनले अस्थिर मनलाई एउटा निश्चित दिशामा बाँध्छ र हाम्रो संवेदनशीलतालाई एउटा सुन्दर सृजनामा बदलिसक्छ । समाजका विकृति, आफ्ना डरहरू र सम्बन्धका चोटहरूलाई शब्दमा कोर्दा, यसले समाजलाई सचेत गराउने र अरूलाई प्रेरित गर्ने एउटा बलियो आवाजको रूप पनि लिन्छ । चेतनाको उज्यालोलाई स्वीकारौँ अत्यधिक सोच्ने बानी आफैमा न त पूर्ण रूपमा वरदान हो, न त पूर्ण रूपमा अभिशाप । यो त एउटा धारिलो चक्कु जस्तै हो । यदि यो चक्कुलाई अपराधीको हातमा दियो भने यसले कसैको ज्यान लिन सक्छ, तर यही चक्कु यदि कुशल डाक्टरको हातमा पर्यो भने यसले शल्यक्रिया गरेर कसैको ज्यान बचाउन सक्छ । हाम्रो मस्तिष्कमा आउने विचारको ऊर्जा पनि त्यस्तै हो ।यदि हामीले यस ऊर्जालाई डर, संशय, भूतकालको पछुतो र भविष्यको चिन्तामा मात्र खर्च गरिरह्यौँ भने यसले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यलाई नष्ट गर्छ र जीवनलाई अभिशाप बनाउँछ । तर, यदि हामीले यही विचारको गहिराइ र संवेदनशीलतालाई रचनात्मक कार्यमा, लेखनमा, वा समाजमा छोरीहरूको सुरक्षाका लागि आवाज उठाउने माध्यम बनाउन सक्यौँ भने यो वरदान बन्छ ।यदि तपाईंको मन देशको अवस्था, छोरीहरूको सुरक्षा वा सम्बन्धका चोटहरूले दुख्छ भने, त्यसलाई निराशामा बदल्न नदिनुहोस् । त्यस पीडा र डरलाई शब्दको रूप दिनुहोस लेख्नुहोस् । यो अनिश्चित र बदलिँदो संसारमा संवेदनशील हुनु र बढी सोच्नु कमजोरी होइन, एउटा गौरवको कुरा हो । आफ्नो मनको यो आँधीलाई डराएर होइन, चेतनाको उज्यालोका रूपमा स्वीकार गरौँ । विचारहरूलाई थुन्ने वा दबाउने होइन, तिनीहरूलाई लेखेर मन हलुका बनाउँदै सृजनाको सुन्दर मार्गमा डोर्याउनु नै आजको आवश्यकता हो अनि मात्र, अत्यधिक सोच्ने हाम्रो यो बानी अभिशाप होइन, यो धर्ती र हाम्रो जीवनलाई अझ सुन्दर बनाउने एउटा अनुपम वरदान साबित हुनेछ ।